Lev Vygotsky: Tương tác xã hội-văn hóa trong giáo dục

Cuốn sách này không chỉ là bản phê bình ngắn gọn về cuộc đời và sự nghiệp của Vygotsky trong bối cảnh chính trị và biến động xã hội thời bấy giờ, mà còn phân tích hướng nghiên cứu xuyên văn hóa và ứng dụng những ý tưởng của ông vào giáo dục hiện đại. Tác giả René van der Veer cũng có những diễn giải riêng về Vygotsky với tư cách là người đóng góp đặc biệt cho giáo dục nhưng cũng có những điểm chưa tiến bộ. Qua đó ông kết luận rằng ưu điểm của di sản Vygotsky nằm ở tính gợi mở và chờ được hoàn thiện.
Các nhà chép sử của khoa học có thể “… không bao giờ lý giải được hoàn toàn sự nổi tiếng của các ý tưởng của Vygotsky ở phương Tây. Không thể giải thích được ít nhất là một phần nào đó sự hấp dẫn trong các bài viết của Vygotsky. Giống như một bí mật không thể tìm ra, sự sáng tạo của Vygotsky đã hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu, cả phương Tây và Nga.
Lời tựa
Cho dù là một sản phẩm tự nhiên hay là một tạo tác của tâm lý học Nga Xô viết thế kỷ XX, Vygotsky chắc chắn đã ảnh hưởng đến phong cảnh của tâm lý học hiện đại. Trong cuốn Tư duy giáo dục của Vygotsky, René Van Der Veer đã xem xét nguồn gốc trí tuệ và xúc cảm của Vygotsky với tư cách nhà tư tưởng, vạch cho độc giả sự diễn giải của ông về Vygotsky như một người và một phản-người (anti-man) của thời đại ông và phác thảo sự đóng góp sâu sắc của ông cho tâm lý học.
Như Van Der Veer đã gợi ý, các nhà chép sử của khoa học có thể “… không bao giờ lý giải được hoàn toàn” (tr.4) sự nổi tiếng của các ý tưởng của Vygotsky ở phương Tây. Không thể giải thích được ít nhất là một phần nào đó sự hấp dẫn trong các bài viết của Vygotsky. Giống như một bí mật không thể tìm ra, sự sáng tạo của Vygotsky đã hấp dẫn nhiều nhà nghiên cứu phương Tây và Nga.
Trong tập sách mới này, góc nhìn tuyến tính của Van der Veer đi từ tiểu sử của Vygotsky (Chương 1), khai phá những bài viết thời trẻ của ông (ít được biết đến hơn ở phương Tây) (Chương 2), điều tra nguồn gốc của thuyết lịch sử-văn hóa của Vygotsky (Chương 3), đặc biệt chú ý đến khái niệm vùng phát triển gần nhất (VPTGN) (Chương 4), giới thiệu ý tưởng của Vygotsky về tâm lý học văn hóa (Chương 5) và kết thúc bằng một tóm tắt về ảnh hưởng của Vygotsky đến tâm lý học hiện đại (Chương 6). Cuốn sách tập trung trước hết vào những đóng góp của Vygotsky cho giáo dục nhưng tác giả mở rộng sang một số chủ điểm chung trong các bài viết của Vygotsky (ví dụ: các khái niệm về công cụ văn hóa và chức năng tâm trí bậc cao), cung cấp tổng quan về công trình của Vygotsky. Cuốn sách của  Van Der Veer là một bản thống kê có nhiều giá trị về công trình của Vygotsky và rất hữu ích không chỉ với các nhà sử học của môn tâm lý học và giáo dục mà còn có ích cho sinh viên, các nhà nghiên cứu và người thực hành trong cả hai lĩnh vực.
Vygotsky là một gương mặt quan trọng của lịch sử hàn lâm Nga nên đây không phải là cuốn sách đầu tiên về ông. Nhiều tác giả Nga như Andrey Brushlinsky, Alexandr Etkind, Valery Petukhov, Andrey Puzyrey, Irina Sirotkina, Vladimir Umrikhin và Mikhail Yaroshevsky cùng nhiều người khác đã viết về Vykotsky. Những bản tổng kết của họ, tuy có những khác biệt, đều cho ta một góc nhìn theo chiều ngang nhiều hơn, mô tả sự sáng tạo của Vygotsky như một phần của “ý thức chia sẻ”, “tư tưởng Nga”, của thế kỷ XX. Những tác giả đó thường viết bằng tiếng Nga, khó đến được các nhà tâm lý học và các nhà giáo dục học phương Tây. Đó cũng là lý do khiến cuốn sách của Van der Veer có tầm quan trọng đặc biệt – nó nối liền quan điểm Nga và phương Tây về Vygotsky và những sáng tạo của ông. 
Cũng giống như mọi tiểu sử về các nhân vật lịch sử, cuộc đời của Vygotsky cũng có ít nhiều dị bản nhưng chỉ là ở những tiểu tiết. Những dị bản đó chỉ cho thấy sự phức tạp của bối cảnh lịch sử. Dù vậy, những người nghiên cứu Vygotsky đều thống nhất ở ba điểm chính sau đây:
Thứ nhất, độc giả của Vygotsky nhất trí về quan điểm có sức ảnh hưởng lớn của ông rằng con người là kẻ sáng tạo và điều chỉnh kiến thức. Đối với Vygotsky, đứa trẻ không phải là một cấu trúc cơ học hành động theo vài chương trình được mặc định trước, chạy theo các giai đoạn phát triển, mà là một “người sáng tạo” các chức năng tâm trí cao cấp của mình, vì mỗi chức năng này đòi hỏi phải được xây dựng vừa bằng những khối bẩm sinh với các công cụ tâm trí vừa bằng các quy tắc văn hóa do những người trưởng thành đề xướng. Hành động xây dựng này mang tính con người về bản chất và là duy nhất ở mỗi đứa trẻ. Cách diễn giải nhân văn về sự phát triển có sự tôn trọng đúng mức cả tự nhiên và cả sự nuôi dưỡng, trong đó tự nhiên là “vật liệu” còn nuôi dưỡng là “các quy tắc hướng dẫn”, nhấn mạnh rằng sự hợp thành và thống nhất của hai điều trên vô cùng thần diệu, và không ai bắt chước ai được. Vygotsky cổ vũ mỗi đứa trẻ – dù các em phát triển một cách điển hình hay không – xây dựng các tự ngã riêng.
Thứ hai, có sự nhất trí về độ rộng trong sáng tạo của Vygotsky cũng như đóng góp của ông cho các nhánh tâm lý học và tư duy con người. Bất kể cuốn sách nào viết về Vygotsky cũng cần phải được giới hạn, đơn giản là do ông viết hàng nghìn trang, đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau. Điều quan trọng cần lưu ý là có sự không đồng nhất trong tư tưởng của Vygotsky, cả theo thời gian lẫn trong một thời điểm. Các bài viết của ông mâu thuẫn ở một số chỗ và sự phản tư về một “khủng hoảng trong tâm lý học” cho thấy sự căng thẳng trong nội tâm ông và sự căng thẳng trong lĩnh vực này, cũng nói lên sự căng thẳng tuyệt đối cần thiết và không thể tránh được cho sự phát triển của tâm lý học với tư cách một môn khoa học. Tâm lý học bị khủng hoảng trước Vygotsky, trong thời Vygotsky và sau Vygotsky, cả trong tương lai có thể nhìn thấy trước. Đối với Vygotsky, khi cơn khủng hoảng qua đi, tâm lý học với tư cách một môn khoa học sẽ chết.
Thứ ba, sự sáng tạo của Vygotsky không đặc trưng ở số lượng lớn các nghiên cứu quan nghiệm (empirical) mà là ở những ý tưởng thử nghiệm (experimental) xuất sắc. Mặc dù Vygotsky không có may mắn thực hiện và đánh giá các ý tưởng của chính ông nhưng những người khác đã và đang làm việc đó. Đặc trưng trong các bài viết của Vygotsky là hương vị của sự phong phú các giả thiết có thể đo nghiệm được. Ông đưa ra rất nhiều ý tưởng nhưng đo nghiệm rất ít. Đó là vì sao đọc Vygotsky lại hiệu quả. Người ta luôn đi ra khỏi cuốn sách với một hai điều để thử nghiệm.
Đó là lý do vì sao Vygotsky luôn có các môn đồ và việc Van der Veer giải trình về con người Vygotsky và các ý tưởng của ông sẽ hữu ích cho họ. Về thực chất, việc Van der Veer làm với sự sáng tạo của Vygotsky cũng giống như việc Vygotsky đã làm với Hamlet của Shakespeare – ông lôi kéo “sự chú ý của độc giả vào một diễn giải khả dĩ và được thừa nhận là chủ quan” về tác phẩm “trong khi vẫn bảo tồn đặc tính bí hiểm của nó” (xem trang 80 cuốn sách này).
Elena L. Grigorenko
Đại học Yale – Mỹ
Đại học Quốc gia Moscow – Nga