Theo Giòng là tập tiểu luận – phê bình văn học đặc sắc, tập hợp những bài viết của Thạch Lam đăng trên các báo từ năm 1939 đến 1940. Tác phẩm không chỉ là những nhận định sắc sảo về văn chương đương thời mà còn là lời tự bạch về quan niệm nghệ thuật đầy nhân văn của tác giả. Thạch Lam đi sâu vào phân tích mối quan hệ giữa văn chương và đời sống, khẳng định rằng giá trị của một tác phẩm không nằm ở sự hoa mỹ bên ngoài mà ở sự thành thực của tâm hồn và khả năng làm cho lòng người trong sạch và phong phú hơn.
Xuyên suốt tập sách, ông nhấn mạnh thiên chức của người cầm bút là phải đi sâu vào nội tâm, quan sát cuộc đời bằng con mắt của linh hồn để tìm thấy cái đẹp kín đáo trong những điều tầm thường nhất. Thạch Lam phê phán lối viết sáo rỗng, bắt chước máy móc và đề cao sự lao động chữ nghĩa nghiêm túc, coi đó là nền tảng để tạo nên những tác phẩm bất hủ, vượt qua sự đào thải khắc nghiệt của thời gian.
Maurice Barres từng nói: “Một cuốn tiểu thuyết hay là một tiểu thuyết đã làm cho ta rung động”(Theo Giòng, tr.29). Với Thạch Lam ông quan niệm tiểu thuyết : “là phải nâng đỡ những cái tốt, để trong đời có nhiều công bằng, nhiều thương yêu hơn”. (tr.31)
Trong mỗi chúng ta đều ẩn chứa một của quý vô hạn chính là tâm hồn mình, nhưng đôi khi ta lại mải mê đi tìm những giá trị ảo ảnh bên ngoài giống như người vác gói bạc trên vai mà vẫn ngửa tay đi ăn xin. Đọc sách không chỉ là để biết thêm thông tin, mà đó là một cách luyện mình để cho tâm hồn phong phú hơn lên. Hãy cầm cuốn sách lên để học cách quan sát cuộc đời bằng sự thành thực, để thấy rằng cái đẹp không chỉ nằm ở những nhành liễu rủ hay ánh trăng tàn mà còn hiện hữu trong từng mầm cây nhỏ bé hay những mảnh đời lam lũ quanh ta. Khi tâm hồn bạn đã trở thành một sợi dây đàn sẵn sàng rung động trước mọi vẻ đẹp và sự cao quý, bạn sẽ thấy mình sống một cuộc đời đầy đủ, ý nghĩa và biết yêu thương con người một cách trọn vẹn hơn.
Robert Honner đã viết: “Càng nghĩ tôi càng tự hỏi xem lời khuyên nhủ mà tôi phải bảo, lời khuyên cần nhất, có phải là lời khuyên về một phương diện tinh-thần không : trước hết mình phải thành-thực với mình, không bao giờ nên chịu viết về một đề bởi thấy người khác được hoan nghênh vì nó, nếu chính mình không thấy một cái liên lạc tối cần với đề ấy: không bao giờ nên bắt một hình ảnh nếu mắt mình không trông thấy. Chính những đồ trang sức mượn làm hại nhất cho các nhà thi sĩ” (Theo Giòng, tr.10)
Theo Giòng không chỉ là cuốn sách cho những ai muốn viết văn, mà là cuốn sách cho bất kỳ ai muốn học cách biết sống và biết sống sung sướng một cách thanh tao nhất. Đừng để tâm hồn mình tẻ ngắt như mặt nước ao tù; hãy để văn chương dẫn lối bạn đi sâu vào bản ngã, khám phá những màu sắc tinh vi của cảm xúc và tìm thấy người bạn tri kỷ trong chính những trang sách ấy.
